నాసిక్, 16 అక్టోబర్ 2026
మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల్లో జన్మించే గోదావరి నది, దాని పుట్టుకకు 80 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న అరేబియా సముద్రంలో కలవకుండా, సుమారు 1,465 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. దీనికి ప్రధాన కారణం భూభాగం వాలు, భౌగోళిక స్వరూపమేనని శాస్త్రవేత్తలు వివరిస్తున్నారు.
భారతదేశంలోని ప్రధాన నదుల్లో గోదావరికి ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో పశ్చిమ కనుమల్లో జన్మించే ఈ నది సుమారు 1,465 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించి, చివరకు బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. అయితే, గోదావరి పుట్టిన ప్రాంతానికి అరేబియా సముద్రం సుమారు 80 కిలోమీటర్ల దూరంలోనే ఉంది. అయినప్పటికీ ఆ సముద్రం వైపు ప్రవహించకుండా తూర్పు దిశగా ఎందుకు సాగుతుంది దీనికి ప్రధాన కారణాలు భూమి ఉపరితల స్వరూపం, భౌగోళిక వాలు.
నదులు సాధారణంగా ఎత్తైన ప్రాంతాల నుంచి పల్లపు ప్రాంతాల వైపు గురుత్వాకర్షణ ప్రభావంతో ప్రవహిస్తాయి. అవి ఏ సముద్రానికి దగ్గరగా ఉన్నాయన్నదానికంటే, వాటి చుట్టూ ఉన్న భూభాగం ఏ దిశగా వాలుగా ఉందన్నదే ముఖ్యం. పర్వతాలు, కొండలు, లోయలు, పీఠభూముల నిర్మాణం నీటి ప్రవాహ మార్గాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
పశ్చిమ కనుమలు భారత ద్వీపకల్పంలో ఒక ముఖ్యమైన నీటి విభజన ప్రాంతంగా పనిచేస్తాయి. పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వైపు నుంచి పుట్టే అనేక చిన్న నదులు తక్కువ దూరంలోనే అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి. అదే సమయంలో, తూర్పు వైపు ఉన్న దక్కన్ పీఠభూమి వాలు కారణంగా గోదావరి వంటి ప్రధాన నదులు తూర్పు దిశగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతాన్ని చేరుకుంటాయి.
గోదావరి ప్రయాణం
గోదావరి మహారాష్ట్రలోని త్రయంబకేశ్వర్ సమీపంలో ప్రారంభమవుతుంది. అక్కడి నుంచి తూర్పు దిశగా సాగుతూ మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, మంజీరా, సబరి వంటి ఉపనదులు ఇందులో కలుస్తాయి. ఈ ఉపనదుల వల్ల గోదావరి నీటి ప్రవాహం, పరీవాహక ప్రాంతం మరింత విస్తరిస్తాయి. చివరగా ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరానికి చేరుకున్న నది పలు పాయలుగా విడిపోయి, బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
గోదావరి ప్రాముఖ్యత
గోదావరి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో అత్యంత పొడవైన నది. సాగునీరు, తాగునీరు, వ్యవసాయం, పర్యావరణ పరిరక్షణలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. తెలంగాణలోని శ్రీరాంసాగర్ వంటి నీటిపారుదల వ్యవస్థలకు, ఆంధ్రప్రదేశ్లోని గోదావరి డెల్టా వ్యవసాయానికి ఈ నది ఎంతో అవసరం. నది తీసుకువచ్చే సారవంతమైన ఒండ్రుమట్టి డెల్టా ప్రాంతంలో వ్యవసాయానికి అనుకూలమైన నేలలు ఏర్పడటానికి సహాయపడుతుంది.
గోదావరి తీరంలోని బాసర, ధర్మపురి, భద్రాచలం, రాజమహేంద్రవరం వంటి ప్రాంతాలకు ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యం కూడా ఉంది. అందుకే ఈ నదిని దక్షిణ గంగ అని పిలుస్తారు.
ఇతర నదుల ప్రవాహం
మరికొన్ని నదులు అరేబియా సముద్రంలో ఎందుకు కలుస్తాయి నర్మద, తపతి వంటి నదులు పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి. వాటి ప్రవాహ మార్గాలు, భౌగోళిక నిర్మాణం గోదావరి వంటి తూర్పు దిశగా ప్రవహించే నదుల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. అంటే, ప్రతి నది ప్రయాణించే దిశను నిర్ణయించేది సమీపంలోని సముద్రం కాదు; భూభాగం వాలు, లోయల నిర్మాణం, నీటి ప్రవాహానికి అనుకూలమైన మార్గాలే.
